L-Inġenji tal-Ajru 1

Abbas Ibn Firnas huwa meqjus bħala missier l-avjazzjoni. Fit-857 q.K., wara ħafna osservazzjoni u studju, Abbas bena par ġwienaħ magħmula minn rix, satin u injam. Wara li qabeż minn irdum, irnexxielu jtir għal xi għaxar minuti. Xħin ġie biex jinżel induna li nesa jinkludi mezz ta’ nżul. Għaldaqstant niżel bis-saħħa wisq u weġġa’ lilu nnifsu serjament. Wara dan l-avveniment ikkonkluda li kellu bżonn jinkludi denb biex inaqqas il-veloċità qabel imiss l-art.

L-ewwel titjira b’suċċess ġrat fl-4 ta’ Ġunju tal-1783 meta l-aħwa Montgolfier tajru l-ballun baraxx f’Annonay, Franza. Fid-19 ta’ Ottubru, l-aħwa Montgolfier tajru l-ewwel ballun bin-nies fuqu f’Pariġi għalkemm dan il-ballun kien marbut mal-art. Fil-21 ta’ Novembru rnexxielhom jagħmlu l-ewwel titjira ta’ 8 km bin-nies fuqha.

Il-fanal Ċiniż jaħdem bl-istess kunċett tal-ballun baraxx li tajru l-aħwa Montgolfier. Dan il-fanal ikun magħmul mill-karta b’xemgħa mixgħula fil-qiegħ. Ix-xemgħa ssaħħan l-arja maqbuda ġol-fanal u billi l-arja sħuna titla’ ’l fuq, dan il-fanal itir.

Il-Kavallier George Cayley, inġinier Ingliż, huwa magħruf bħala missier l-ajruplan. Hu bena bosta inġenji tal-ajru itqal mill-arja inklużi glajders motorizzati.

Bejn l-1900 u l-1902, l-aħwa Wright mill-Istati Uniti tal-Amerka bnew u ppruvaw bosta mudelli ta’ tajriet u glajders qabel ma bnew il-glajders motorizzati. L-ewwel tnejn ma tantx kienu suċċess. Fl-1903 bnew it-tielet glajder motorizzat, Wright Flyer I, magħmul mid-drapp u l-karta. Din id-darba dan il-mudell irnexxa u l-ewwel titjira kienet ta’ 37 metru u damet 12-il sekonda.

Fl-istess żmien tal-Aħwa Wright, fl-Ewropa Traian Vuia, inventur mir-Rumanija, kien qed jibni l-Vuia I, ajruplan b’ġewnaħ fil-għoli mibni minn pajpijiet tal-azzar. Il-qafas kellu struttura ffurmata minn pajpijiet li jiffurmaw triangoli. L-ajruplan kellu wkoll tajers pnewmatiċi.¹

Huwa pprova jtajjar l-ajruplan tiegħu f’Montesson, qrib Pariġi, fl-1906. L-esperiment kien suċċess, u l-ajruplan irnexxielu jtir minn art wita mingħajr l-ebda għajnuna f’għoli ta’ metru għal distanza ta’ 12-il metru. It-titjira waqfet ħesrem minħabba problema fil-magna u l-ajruplan spiċċa ħabat ma’ siġra.

¹ Pnewmatiċi: pneumatic, bl-arja

Fl-1907, Vuia bena t-tieni verżjoni, il-Vuia II, li kien iżgħar u eħfef minn ta’ qablu u b’hekk irnexxielu jtir 20 metru, iżda spiċċa biex ikkraxxja u weġġa’ ħafif.

Roland Garros twieled fil-gżira Franċiża ta’ Réunion u wara studja f’Pariġi. Sadanittant, Louis Blériot bena l-Blériot XI, ajruplan li fl-1909 stess qasam bih il-Kanal Ingliż. Dan l-avveniment leġġendarju wassal lill-gazzetta The Daily Express biex tgħid, “Britain is no longer an Island,” jiġifieri, “il-Gran Brettanja m’għadhiex gżira.”

Dan l-istess ajruplan inbena f’żewġ verżjonijiet, b’sit wieħed jew bi tnejn, u b’diversi magni differenti. Garros beda jtajjar il-Blériot XI fl-1911 u kkompeta f’bosta kompetizzjonijiet Ewropej b’dan l-ajruplan. F’Settembru tal-istess sena, Garros kiser ir-rekord tal-ogħla titjira, 5.6 metri.

Il-Blériot XI intuża wkoll fl-Ewwel Gwerra Dinjija tal-1914. Illum il-ġurnata għadhom jeżistu żewġ mudelli oriġinali restawrati, wieħed ir-Renju Unit u ieħor l-Istati Uniti tal-Amerka, li huma wisq probabbli l-eqdem inġenji tal-ajru sħaħ fid-dinja.

Ftit qabel il-gwerra, fl-1913, Garros ittanta jaqsam il-Baħar Mediterran b’ajruplan ieħor Franċiż bl-isem, Morane-Saulnier G u rnexxielu jinżel f’Bizerte, it-Tuneżija fit-23 ta’ Settembru.

Bħall-Blériot XI, dan l-ajruplan kompla jintuża wkoll waqt il-gwerra li bdiet fl-Ewropa s-sena ta’ wara.

Dan huwa ajruplan Morane-Saulnier G. Roland Garros qasam il-Baħar Mediterran b’ajruplan bħalu.

Il-Morane-Saulnier L huwa ajruplan simili għall-Morane-Saulnier G li ntuża waqt l-Ewwel Gwerra Dinjija.

L-ewwel idea ta’ titjira vertikali nsibuha fiċ-Ċina, madwar is-sena 400 q.K. It-tfal Ċiniżi u Ġappuniżi għadhom sal-lum jilagħbu bi speċi ta’ ħelikopter-ġugarell magħmul mill-qasab li jtajruh billi jdawruh bejn idejhom. Dan jismu ‘zhuqingting’ biċ-Ċiniż jew ‘taketombo’ bil-Ġappuniż.

Dan il-ġugarell serva biex ħafna inventuri Ewropej jibdew jibnu magni li jtiru bbażati fuq l-istess kunċett.

Fis-snin tmenin tas-seklu ħmistax (1480ijiet), Leonardo da Vinci wkoll wasal biex iddisinja magna li ttir vertikalment f’għamla ta’ vit. Fin-noti tiegħu jgħid li kien saħansitra bena xi mudelli, iżda ma jidhirx li kien ħaseb li l-iskrun idur naħa u l-bqija tal-ħelikopter idur naħa oħra.