(Il-kontenut tal-Kotba Diġitali żviluppat għall-Qari Għal Qalbi/Malti llivellat, li qiegħed miżmum fuq din il-pjattaforma u l-kodiċi HTML5 tiegħu, għandu jibqa’ l-proprjetà intellettwali tal-Ministeru għall-Edukazzjoni, l-Isport, iż-Żgħażagħ, ir-Riċerka u l-Innovazzjoni, u għalhekk ma jistax isir użu kummerċjali u/jew profitt minnu).

Is-Sensi tal-Bniedem

Is-sensi tal-bniedem huma l-fakultajiet li bihom jipperċepixxi d-dinja ta’ madwaru. Dan jagħmlu biex kemm igawdi s-sensazzjonijiet li jagħtuh dawn is-sensi u kif ukoll jgħinuh f’kull pass tal-ħajja. Sa mir-raba’ seklu q.K. Aristotli kien diġà għaraf erba’ sensi, ix-xamm, il-mess, il-ħars u s-smigħ. Illum inqisu wkoll it-togħma bħala l-ħames sens.
Jeżistu wkoll sensi oħra li għadu m’hemmx qbil dwarhom. Fost dawn insibu l-bilanċ, it-temperatura, l-uġigħ, eċċ. Però, hawn min jargumenta li dawn jistgħu jiġu spjegati bil-ħames sensi tradizzjonali.
Mhux kulħadd għandu kull wieħed minn dawn is-sensi, però, fin-nuqqas ta’ xi sens minnhom, l-erbgħa l-oħra jagħmlu ħilithom biex jagħmlu tajjeb għal dak in-nuqqas.
null
Paġna 1
Ix-xamm huwa l-fakultà li biha l-imnieħer jagħraf irwejjaħ differenti minn xulxin. L-imnieħer huwa l-organu f’wiċċ il-bniedem li xogħlu jagħraf l-irwejjaħ. Dan jagħmlu bl-użu ta’ newroni speċjalizzati li jaqbdu l-feromoni mill-arja.
Il-bniedem ma jiddependix primarjament mix-xamm, iżda dan huwa xorta waħda importanti biex jgħinu jevita ċerti perikli bħar-riħa tal-ħruq li twissik li hemm in-nar, jew ir-riħa ta’ qrusa li twissik li l-ikel mar.
Ix-xamm jista’ jkun sors ta’ pjaċir ukoll, bħal ngħidu aħna meta l-fjuri jpaxxuna b’riħa tfuħ, jew meta napplikaw xi fwieħa ħelwa.
null
Paġna 2
Il-mess huwa l-fakultà li biha nħossu n-natura tal-oġġetti, normalment b’idejna. Dan jgħinna nħossu l-affarijiet u nindunaw humiex lixxi, raffi, jniggżu, eċċ. It-tfal iħobbu ħafna jmissu l-affarijiet ġodda li jiltaqgħu magħhom biex jitgħallmu kif jinħassu oġġetti differenti.
Bis-saħħa tal-fakultà tal-mess, nies li huma neqsin mid-dawl, jiġifieri li m’għandhomx il-fakultà tal-ħars, jistgħu jaqraw il-lingwa tal-Braille u jagħmlu sens mid-dinja ta’ madwarhom.
null
Paġna 3
It-togħma hija l-fakultà li biha nagħrfu x’aħna nieklu. L-ilsien, li jinsab fil-ħalq, huwa l-organu fil-bniedem li xogħlu jagħraf it-togħmiet differenti tal-ikel permezz ta’ riċevituri tat-togħma li jinsabu fuqu. Jeżistu 5 togħmiet bażiċi, il-ħelu, il-morr, il-qares, il-mielaħ u l-umami.
  • Il-ħelu huwa togħma pjaċevoli li nsibu f’ikel li jkun fih iz-zokkor, l-għasel, il-ġulepp, iz-zukkarina, eċċ. Dan l-ikel normalment jittiekel bħala deżerta jew mat-te, iżda mhux bilfors.
  • Il-morr huwa togħma kemxejn inqas pjaċevoli. Normalment tagħtina indikazzjoni li l-ikel jista’ ma jkunx tajjeb għall-ikel għax ikun mar jew velenuż. Madanakollu, insibu ikel u xorb li hu daqsxejn morr minnu nnifsu, bħall-birra u ċ-ċikkulata. Din normalment hija togħma li tieħu ftit żmien biex tibda tapprezzaha u ssir togħġbok.
  • Il-qares huwa togħma li wkoll mhix wisq pjaċevoli, iżda f’dożi baxxi tista’ tkun delizzjuża, speċjalment fil-larinġ, il-yoghurt jew daqsxejn lumi ma’ platt ħut. Però, meta xi ikel li mhux normalment ikun qares jiqras, din tkun indikazzjoni li m’għadux tajjeb, ngħidu aħna l-ħalib jew l-inbid.
  • Il-mielaħ huwa togħma li normalment tiżdied mal-ikel biż-żieda tal-melħ biex jittejjeb il-palat. Barra minn hekk, il-melħ huwa minerali li jgħolli l-pressjoni tad-demm meta jiġi kkonsmat.
  • L-umami huwa togħma li ġiet skoperta dan l-aħħar, li tinstab l-aktar fil-brodu tal-laħam jew ikel iffermentat bħall-ġobon.
null
Paġna 4
Il-ħars huwa l-fakultà li biha l-bniedem jara u jevalwa viżwalment x’hemm madwaru u jgħinu jimxi u jiċċaqlaq bla ma jaħbat mal-ebda ostaklu. Il-ħars jgħinna wkoll niġġudikaw id-distanza. L-għajnejn huma l-organu fil-bniedem li jaqdu din il-funzjoni.
Permezz tal-ħars wieħed jista’ japprezza s-sbuħija, jitpaxxa b’veduti spettakolari, jiddistingwi l-kuluri u jogħxa bil-ġmiel tan-natura.
null
Paġna 5
Is-smigħ huwa l-fakultà li biha l-bniedem jisma’ l-ħsejjes ta’ madwaru bħall-għana tal-għasafar, it-tvenvin tar-riħ u l-għajjat tat-tfal. Dan jgħinna wkoll nevitaw perikli ġejjin minn direzzjonijiet fejn ma nkunux qegħdin inħarsu b’għajnejna. Il-widnejn huma l-organu fil-bniedem li jagħmel dan ix-xogħol.
Is-smigħ jgħin ukoll fit-taħdit, peress li biex wieħed jitkellem importanti li jisma’ lilu nnifsu jitkellem, inkella jispiċċa jgħajjat bla bżonn. Is-smigħ jagħti lill-bniedem il-possibbiltà li jirrilassa mal-ħoss tal-baħar u jissaħħar bil-mużika.
null
Paġna 6
Tmiem